Vài Nét Sơ Lược Về Lịch Sử Hình Thành Và Phát Triển Của Ngành Sản Xuất Gốm Sứ Bình Dương

II /Vài Nét Sơ Lược Về Lịch Sử Hình Thành Và Phát Triển Của Ngành Sản Xuất Gốm Sứ Bình Dương

Trên đất Bình Dương hiện nay có ba làng nghề sản xuất gốm sứ tạo nên những sắc thái riêng của đời sống kinh tế văn hóa xã hội của Bình Dương  .Vậy gốm đã có từ bao giờ , ngành nghề tiểu thủ công gốm sứ từ đâu đến đất này , là những vấn đề cần lý giải :

1/Gốm cổ trên đất Bình Dương

 Theo tài liệu khảo cổ và các di vật khảo cổ tìm đươc cho thấy trên đất Bình Dương cách nay hàng ngàn năm trước đã có con người sinh sống ,có các công cụ phục vụ đời sống ,trong đó nhiều nhất là các công cụ ằng đồ gốm .Di tích khảo cổ ở Dốc Chùa ( chùa Tân Uyên ) đã tìm thấy trên trên 250.000 mảnh vỡ và hàng trăm mảnh khác tìm thấy ở Bến Lớn (Tân Định –Bến Cát ) đã chứng tỏ nghề thủ công sản xuất đồ gốm đã khá phổ biến , rất quan trọng trong đời sống cư dân Biên Hòa lúc bấy giờ .Nghề gốm đã tồn tại như là một ngành chuyên môn thực sự . Ở đây đã có những người thợ có trình độ kỹ thuật , có kinh nghiệm khéo tay chuyên làm những vật dụng bằng gốm như nồi , vò , bình , bát , chậu …(18-173). Khéo tay chuyên làm những vật dụng bằng gốm như nồi , vò , bình , bát , chậu …(18-173) .Về trang trí các hoa văn gốm còn thô sơ : chỉ có loại hoa văn  khắc ,vạch , ô vuông , dạng dây thừng . Cũng theo di chỉ khảo cổ , người ta biết rằng dân cư ở Dốc Chùa là loại hình nhân chủng Indonesia , mà hậu duệ của họ ngày nay còn tồn tại , đó là các dân tộc Stieng , Châu Mạ …

Thế nhưng khoảng hơn 2000 năm sau ,dấu tích nghề gốm trên vùng này chưa tìm thấy . Như vậy nghề gốm cổ gắn liền với cư dân bản địa đã xuất hiện và do biến cố nào đó đã mai một đi , không còn phát triển liên tục cho đến ngày nay .

 Cũng trên đất Bình Dương , ở Tân vạn Biên Hòa , một phần là Dĩ An Bình Dương  , theo lời truyền lại trong dân gian thì nơi đây là vùng gốm dân dụng lâu đời trước khi nghề gốm của người Hoa du nhập vào xứ sở này . Điều đó được chứng minh cho đến nay còn nhiều lò sản xuất gạch ngói nổi tiếng và sản xuất các loại vật liệu xây dựng khác được chế tạo từ đất sét đang hoạt động , mà những chủ nhân của các lò cũng không biết chính xác nghề  và lò của họ do ông cha để lại từ bao giờ .

Như vậy nghề sản xuất gốm trên đất Bình Dương cùng với cư dân bản địa đã từng tồn tại , nhưng để trở thành làng nghề với quy mô lớn , sản xuất ra sản phẩm hàng hóa thì phải có sự góp phần quan trọng của sự du nhập nghề gốm của người  Hoa vào Bình Dương . ba làng gốm đã hình thành và phát triển cho đến ngày nay gốm : Tân Phước Khánh ( Tân Uyên ) , Lái Thiêu ( Thuận An ) và Chánh Nghĩa ( Thị Xã Thủ Dầu Một )

2/Các làng nghề truyền thống về gốm sứ của Bình Dương :

a/ Làng nghề gốm Tân Phước Khánh ( tân Uyên ):

Theo truyền thuyết trong dân gian kể lại , cách nay trên ba thế kỷ có người dân tộc ít người (có thể là người stieng ) ở vùng tân Uyên đi đào củ rừng ven suối ,khi đào sâu xuống đất , mũi trỉa ( một loại dụng cụ chuyên đào củ rừng ) bị dính chặt  bởi một loại đất lạ màu trắng .Người ấy lấy đất thoa lên tay và mặt thấy đẹp và mưỡi rừng không đốt nữa . Từ đó cả ộ tộc ấy thường lấy đất trắng này thoa lên người để trừ muỗi và làm dấu để nhận ra nhau  khi đi săn ắn , hái lượm trong rừng .

Vào thời ấy ,được sự cho phép của Chúa Nguyễn (cụ thể là Chúa Nguyễn Phước lan năm 1633 đã kí lệnh cho mở thêm 3 thương cảng ) các thương thuyền của nước ngoài thường đến các thương cảng mới như Hội An , Đà Nẵng để lung mua hàng hóa trong nội địa Việt Nam .Trong số các thương thuyền nước ngoài Chúa Nguyễn ưu ái hơn đối với các thương thuyền người Trung Hoa ,nên họ được đi sâu vào đát liền để tìm mua hàng ( 9) . Có một thương nhân người Hoa thường đưa thuyền buôn của mình vào cửa rạch Bến Nghé rối ngược lên thượng lưu sông Đồng Nai , đến quãng Tân Uyên ( ngày nay )thì bắt gặp những người trong bộ tộc thường xoa đất trắng trên người . Thấy lạ , ông ta quan sát  , đi tìm và thấy đó là loại đất quý , làm được gốm sứ .Từ đó các chuyến hàng sau ông ta mang một số người Hoa khác đến vùng này định cư ,mở lò sản xuất gốm sứ . sản phẩm làm ra bán cho kinh thành Huế và thành Gia Định sử dụng , số khác đưa lên thuyền mang về bán ở Trung Hoa (2 ).

Vào năm 1867 một ngôi chùa của số lưu dân người Hoa được  xây dựng ở Bình Dương . gọi là chùa nhưng không phải theo kiểu đạo Phật  mà thực ra đó là cái miếu lớn thờ bà Thiên hậu Thánh Mẫu (*)hàng năm vào ngày rằm tháng giêng ở đây có tổ chức lễ hội lớn , thu hút trên cả triệu người ( đa số là người Hoa các nơi ở nam bộ ) đến viếng chùa Bà này . Trong số đồ cúng nhân ngày khánh thành ngôi “ChùaBà “ còn có lư hương và bình hoa bằng gốm .trên chiếc bình hoa còn vẽ hình Bát Tiên và có in chữ “Tân Khánh Thôn’’.Điều này chứng minh rằng người Hoa đến đây lập lò sản xuất gốm khá lâu  trước khi ngôi chúa Bà được thành lập . theo một số vị cao niên thì chủ nhân của hai hiện vật dâng cúng Chùa Bà kể trên là ‘’Chú Màu’’ gốc Quảng Đông chủ lò gốm hiệu Thái Xương Hòa nay vẫn tồn tại ,đang sãn xuất gốm sứ ở Tân Phước Khánh .

b/ làng gốm sứ Lái Thiêu :

theo nhà văn , nhà ghiên cứu Sơn nam và qua ý kiến một số nghệ nhân gốm sứ thì nghề gốm du nhập vào lái Thiêu Bình Dương vào cuối thế kỷ XIX do những người Hoa theo chân các đoàn thuyền buôn vào , và qua đường bộ từ Móng Cái sang vùng Gia Định lập nghiệp .Trong số lưu dân người Hoa đó có những người vốn là thợ gốm họ thấy vùng Lái Thiêu  thuận lợi cho việc sản xuất gốm nên họ định cư và mổ lò sản xuất gốm .

Phù hợp với ý kiến trên trong niên giám và địa lý Thủ dầu Một do thực dân Pháp để lại cho thấy rằng cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX ‘’Ở Thủ Dầu Một còn có mỏ cao lanh , 10 lò gốm và nhiều mỏ đá ‘’(3). Khi đó các lò gốm được xây dựng dọc theo bờ rạch Tân Thới với đia6 hình có các triền gò cao dần lên từ bờ rạch , rất thuận lợi cho việc xây dựng lò gốm .Sản phẩm làm ra từ lò gốm lúc ấy gồm các loại lu , hũ , khạp vại , chậu ,xiêu nấu nước …với da men màu đen và màu da lươn .Một số hiệu lò nổi tiếng nhất như Anh Ký , Quảng Thái Xương , Kiến Xuân ,Liên Hiệp Thành từ xưa cho đến ngày nay vẫn còn tồn tại và làm ăn hiệu quả .Chủ lò gốm Vương Kiến Xuân hiện nay tên Vương Thế Hùng cho biết lò gốm của ông ta được truyền nối từ đời ông cố nội tên là Vương Tổ từ Phước kiến sang đây lập nghiệp đến nay đã có đến trên 130 năm .

Mặc dù các tài liệu thành văn từ xưa để lại không ghi cụ thể những lò gốm lái Thiêu có từ năm nào , nhưng những nguồn gốc như trên đã nêu có tính thực tế hơn , bởi theo nhà văn Sơn Nam có nêu gốm lái Thiêu được truyền lên từ gốm Cây mai – Chợ lớn ( Sài Gòn ). Bởi vì Lái Thiêu chỉ cách vùng gốm trên dưới 15 km . Thế nhưng ý kiến này không đủ độ tin cậy lắm , vì gốm Cây Mai ( theo tài liệu khảo cổ gần đây ) chủ yếu sản xuật ra sản phẩm trang trí trong các Đình , Chùa của người Hoa ở Việt Nam . Trong khi đó gốm Lái Thiêu sản xuất ra các sản phẩm thông dụng cung cấp cho nhân dân sử dụng .Như vậy trên thực tế từ các sản phẩm sản xuất ra gốm Cây Mai , và gốm Lái Thiêu khác nhau hoàn toàn ,nên khó có thể khẳng định rằng nghề gốm Lái Thiêu là do gốm Cây Mai dời lên để sản xuất ở đây được .

Ngày nay nghề gốm Lái Thiêu phát triển khá phong phú đa dạng , số cơ sở sản xuất gốm sứ Lái Thiêu chiếm số lượng khá lớn trong toàn thể ngành nghề sản xuất gốm sứ của Bình Dương.

c/ Làng gốm sứ Chánh Nghĩa ( Thủ Dầu Một ) .

Làng gốm Chánh Nghĩa thời xa xưa còn gọi là gốm Bà Lụa thuộc thôn Phú Cường huyện Tân Bình ( dưới triều Nguyễn ) . Dưới thời Pháp thuộc  , làng gốm này thuộc làng Phú Cường tỉnh Thủ Dầu Một chính trong giai đoạn này xuất hiện câu ca dao mà nhiều người Bình Dương đều biết :

‘’Chiều chiều mượn ngựa ông Đô

Mượn ba chú lính đưa cô tôi về

Đưa về chợ Thủ bán hũ , bán ve

Bán bộ đồ chè , bán cối đâm tiêu’’.

Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng (4/1975) làng gốm Chánh Nghĩa nắm trong phường Chánh Nghĩa thị xã Thủ Dầu Một ,tỉnh Bình Dương như hiện nay .

Về nguồn gốc và thời điểm hình thành làng gốm Chánh Nghĩa cũng có hai loại ý kiến khác nhau .

Loại ý kiến thứ nhất mà đại biểu là nhà văn , nhà nghiên cứu  Sơn Nam và trong sơ thảo lịch sử Đảng bộ tỉnh Sông Bé , thì cho rằng nguồn gốc gốm Chánh Nghĩa được du nhập đến từ làng gốm Cây Mai ,Gia Định và từ Lái Thiêu chuyển lên , khoảng thời gian giữa thế kỷ XIX . Loại ý kiến này chưa đủ cơ sở chứng minh .

Loại ý kiến thứ hai :căn cứ vào chứng tích cụ thể còn lại của làng gốm Chánh Nghĩa thì cho rằng vào những năm 1840-1850 tại làng Chánh Nghĩa có ba lò gốm xuất hiện đầu tiên ở đất này ,để sau đó nghề gốm dần dần định hình phát triển thành làng nghề đông đúc cho đến ngày nay .

Ba lò gốm đó có lịch sử như sau :

-Cơ sở thứ nhất có tên là lò Vương Lương , dân gian là lò Ông Tía đặt gần cảng Bà Lụa ngày nay . Ông Vương Lương người tỉnh Phước Kiến sang Việt Nam .Lò được xây dựng trên ngọn đồi thấp bên cạnh môt con rạch rất thuận lợi cho việc vận chuyển đường thủy ra sông Sài Gòn .Chủ lò Vương Lương lúc ấy là ông nội của ông Vương Lăng ( thường gọi là út Lăng ) ông đã 92 tuổi và ông chết năm 1998, như vậy giả sử cha ông lớn hơn 30 tuổi , ông nội lớn hơn cha 25 tuổi thì tính ra có khoảng 140 -150 năm ( 90 ,30,25  bằng 145 ), đó cũng là số năm mà lò gốm Vương Lương xuất hiện .Lò Vương Lương ngày nay không còn tồn tại , nhưng con rạch cạnh lò gốm đến nay vẫn còn và tên con rạch ấy chính là tên gọi khác của chủ lò gốm đầu tiên của xứ này : rạch ‘’Vàm Ông Tía’’.

-Cơ sở thứ hai còn tên là lò Chín Thận .Người ta không còn nhớ họ tên thật của người này , chỉ nghe truyền lại ông thứ 9 tên Thận , là một người Việt rất vui tính , cởi mở , hào phóng , vốn là người giàu có và có uy tín trong khu vực , ông thường tiếp xúc với chủ lò ở vùng Tân Khánh ,Lái Thiêu .Về sau ông chiêu mộ một số thợ giỏi các nơi (dĩ nhiên số thợ này là người Hoa ) về mở lò gốm tại khu đất cách chợ Thủ khoảng hơn 1km.dần dần lò gốm nơi đây được nhân ra , trở thành khu lò chén ngày nay .Riêng lò của ông Chín Thận hiện nay cũng không còn ,dấu tích còn lại chỉ còn một cây cầu trên con lộ đi vào khu lò chén có tên của ông : ‘’Cầu Chín Thận’’.

-Cơ sở thứ ba có tên là lò Tứ Hiệp Thành ,chủ nhân lò gốm này Trần Lâm , người Hoa trong số con cháu của những lưu dân trong đoàn quân của tướng Dương Ngạn Địch ,Trần Thượng Xuyên định cư ở Cù Lao Phố ngày xưa ,do vậy chủ lò này thường xuyên trao đổi kỹ thuật ,trao đổi công nhân qua lại với lò gốm trong thân tộc ở Biên Hòa –Đồng Nai ,để tồn tại và phát triển . Hiện nay tên lò Tứ Hiệp Thành ( Tứ Hòa ) vẫn còn tồn tại ,là một cơ sở gốm sứ làm ăn cũng khá phát đạt .

Từ ba lò gốm đầu tiên ,cùng thời gian xuất hiện đã nêu trên dần dần đã taọ nên làng gốm sứ Chánh Nghĩa Thủ Dầu Một ngày nay .Cùng với làng gốm Lái Thiêu , làng gốm Tân Phước Khánh , làng gốm Chánh Nghĩa xuất hiện trên đất Bình Dương đã tạo nên một ngành nghề có giá trị kinh tế , gí trị lịch sử văn hóa khá quan trọng của địa phương .

Qua xem xét nguồn gốc hình thành của từng làng gốm đã cho thấy có một nét chung nhất về gốm sứ Bình Dương như có cùng thời gian xuất hiện vào khoảng giữa thế kỷ XIX ,các chủ nhân lập lò đa số là những   lưu dân người Hoa – từ miền duyên hải Trung Hoa sang Việt Nam – và khởi nguồn đầu tiên sản xuất gốm sứ Bình Dương có thể xem các lò gốm ở vùng Tân Phước Khánh là phù hợp hơn với các lý do :Tân Phước Khánh gần Cù Lao Phố là nơi đầu tiên những lưu dân người Hoa đến sinh sống , có mỏ cao lanh và rừng rậm nhiều củi đốt , thuận lợi cho việc mở lò sản xuất gốm

d/ Các trường phái gốm sứ :

Ngoài việc phân iệt rành mạch gốm , sành , sứ có sự khác nhau rất rõ ràng , giới gốm sứ Bình Dương còn có sự phân định khác cũng khá lý thú .Sự phân định này tồn tại từ lúc mới hình thành các làng gốm sứ cho đến thời gian gần đây .Sự phân định này thường được gọi là ‘’trường phái ‘’gốm sứ . Xuất phát từ nguồn gốc của các chủ nhân lò gốm sứ ,họ đến từ các địa phương khác nhau , từ các tộc khác nhau , họ mang theo vốn tay nghề sẵn có và kinh nghiệm truyền thống chỉ làm ra một chủng loại hàng gốm sứ mang sắc thái riêng từ đó người ta gọi là ‘’trường phái’’. Cơ bản có các ‘’trường phái ‘’như :

-Trường phái Quảng :(Đa số người chủ lò gốc ở Quảng Đông )nét nổi bật của trường phái này là việc sử dụng men có nhiều màu sắc , hoa văn trang trí trên sản phẩm đẹp , cách điệu và trang nhã …Họ chuyên sản xuất các tượng trang trí , các loại chậu hoa , đôn voi các loại …

-Trường phái Triều Châu (Chủ lò người gốc Triều Châu ,một số là người Hẹ ) . trường phái này thường sử dụng men xanh trắng có nét vẽ đa dạng phong phú và hoa văn bình dị ,các cảnh sơn thủy hữu tình , hình ảnh các con vật nhỏ như rồng , gà ,hoặc cây tre , tùng bách có tính nghệ thuật gợi cảm . Sản phẩm làm ra đa số là đồ dùng gia dụng , thường dùng cho nhu cầu hàng ngày trong đời sống con người như  chén , đĩa , tô , tộ các loại độc bình trang trí cắm hoa .

-Trường phái Phúc Kiến : sản phẩm đa số sử dụng men màu đen , màu da lươn ,hoa văn trang trí đơn giản , cách tạo hình sản phẩm đa dạng , dáng đẹp khá sinh động .các loạin sản phẩm tiêu biểu theo trường phái này gốm có : Ché đựng rượu , lu , vại chứa nước , các đồ dùng nhỏ như hũ ,vịm , chậu vv..,

Ngày nay các trường phái hầu như không còn có sự phân định rõ ràng như thời gian đầu của các làng gốm sứ , bời lý do có sự phát triển công nghệ , về thị trường yêu cầu , nên các làng gốm sứ , các trường phái đã có sự pha trộn xâm nhập lẫn nhau .các chủ sản xuất nếu muốn tồn tại và phát triển , họ phải liên tục cải tiến mẫu mã , men màu , hoa văn tạo dáng sản phẩm ,kể cả phải thay đổi chủng loại mặt hàng , sãn xuất nhiều chủng loại thuộc các ‘’trường phái’’ khác trong cơ sở của mình để có thể cạnh tranh trên thị trường .

Trên đất Bình Dương ngoài các làng gốm sứ đã nêu trên ,còn có một loại lò sản xuất gốm sứ khác , mà nếu không nêu ra đây  thì quả thật là một thiếu sót lớn . Đó là lò  sản xuất gạch ,ngói và các vật dụng phục vụ trong xây dựng . Có một điều khác biệt lớn ở đây là các lò sản xuất loại sản phẩm xây dựng này đa số là người Việt ,địa điểm xây dựng ngoài khu Tân vạn ra , thì các lò tọa lạc rải rác trên toàn đại bàn Bình Dương, không tập trung thành các làng như gốm sứ tiêu dùng như của người Hoa .

Trong giới  nghiên cứu khi nói đến gốm sứ , mặc nhiên hiểu rằng đó là gốm sứ tiêu dùng , chứ không đề cập đến gốm sứ xây dựng . Về quản lý của chính quyền khi thống kê , quy hoạch , kế hoạch sản xuất  chung của địa phương thường gộp chung cả gốm sứ tiêu dùng và gốm sứ xây dựng